O'zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi Fundamental Kutubxonasi

O’zbekiston Respublikasi Fanlar Aakademiyasi tarkibidagi Asosiy kutubxona 1933 yilda ko‘plab olimlarning shaxsiy kutubxonalari fondidan ajratilgan 39 422 nusxa kitob asosida  tashkil etilgan bo‘lib, hozirgi kunda mavjud 4 mlnga yaqin kitob fondi bilan  O’zbekiston ilm-fanining rivojiga katta hissa qo‘shib kelmoqda.

Dastlab tashkil topgan yili 10 ta xodim  300 nafar kitobxonga xizmat ko‘rsatgan bo‘lsalar,   bugungi kunda 78 xodim va ishchi-texniklar  yil davomida 33 mingdan  ortiq kitobxonga yil davomida 1 milliondan ortiq ilmiy adabiyot berish bilan axborot-kutubxona xizmati ko‘rsatadi. Kutubxonadan foydalanadigan kitobxonlarning asosiy qismini FA tizimidagi ilmiy muassasalarning ilmiy xodimlari, oliy o‘quv yurtlarining professor-o‘qituvchilari doktorantlar va talabalar tashkil etadi.

1934-1935 yillarda ko‘zga ko‘ringan kutubxonashunos va bibliograf Axmed Ibragimovich Ageev kutubxonani boshqardi. Bu davrda asosiy vazifa kitobxonlar talabidan kelib chiqqan holda kutubxona fondini tashkil etish, boyitish va uni kataloglashtirishdan iborat bo‘lgan.

1935 yildan chet el davlatlarining ilmiy kutubxonalari bilan ilmiy nashrlarni almashish yo‘lga qo‘yilgan. 1936 yildan Fanlar qo‘mitalarining barcha nashrlaridan majburiy nusxa olish, keyinchalik barcha nashriyotlar va bosmaxonlarning nashrlaridan majburiy nusxa olish yo‘lga qo‘yildi.

1936-1958 yillar    kutubxonani O’zbekistonda xizmat ko‘rsatgan madaniyat xodimi  Tamara Nikolaevna Krыlova  boshqardi.

1937 yilda kutubxonaning tarkibiy tuzilmalari shakllantirildi va birinchi marta kitob ko‘rgazmasi tashkil etildi. Shu yili  adabiyotlarni jamlash bo‘limi; adabiyotlarga ishlov berish bo‘limi; kitobxonlarga xizmat ko‘rsatish va fondlar bo‘limi bitta bo‘lim sifatida ish olib bordi. Xizmat ko‘rsatish bo‘limi qoshida o‘quv zallari tashkil topdi.

1943 yili Ittifoq Fanlar akademiyasining O’zbekiston filiali O’zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi sifatida qayta tashkil etilishi bilan  kutubxona O’zbekiston Fanlar akademiyasining  Asosiy kutubxonasi deb yuritila boshlandi.

1944 yili AK Ittifoqda nashr etilayotgan ilmiy adabiyotlarning majburiy nusxasini oladigan kutubxonalar ro‘yhatiga kiritildi. Shu yildan boshlab chet davlatlarning nashrlariga obuna bo‘lish va sotib olish uchun kutubxonaga valyuta ajratila boshlanadi va 10 404 nusxa adabiyot sotib olinadi.

1954 yildan boshlab AKda “O’zbekistonlik olimlarning biobibliografiyasiga materiallar” turkumida   biobibliografik ko‘rsatkichlar, 1956 yildan  “O’rta Osiyo xorijiy nashrlarda” ( maqolalar) kartotekasi tuzilib nashr etila boshlandi. Shu yillar davomida turli xil muhim mavzularda retrospektiv, kundalik bibliografik ko‘rsatkichlar tuzildi va nashr etildi. 1960 yildan bibliografik ko‘rsatkichlarning maxsus fondi tashkil etildi va Fanlar akademiyasi tizimidagi institutlarning kutubxonalariga ilmiy-uslubiy yordam ko‘rsatish boshlandi va 1961 yilda Metodik kengash tashkil etildi. Hozirgi kunda bibliografik ko‘rsatkichlar fondi 39 000 dan oshdi. Uning asosiy vazifasi FA tizimidagi Ilmiy tadqiqot  institutlari qoshidagi kutubxonalarga ilmiy-uslubiy yordam ko‘rsatish, kutubxonachilik, bibliografik faoliyatning turli jarayonlarini tashkil etishdan iborat edi. 1932 yildan boshlab “Fan” nashriyoti tomonidan chop etilgan nashrlarning arxiv fondi tashkil etilgan bo‘lib, hozirgi kunda bu fondda 8000 dan ortiq adabiyotlar to‘plangan va ularning bibliografik ma’lumotlari elektron katalogga kiritilmoqda.

AK tizimidagi barcha kutubxonalar uchun uslubiy markaz sifatida faoliyat yuritib keladi, turli ish yo‘nalishlarida uslubiy qo‘llanmalar tayyorlab tarqatadi. Keyingi yillarda uslubiy qo‘llanmalar  ham qog‘oz, ham elektron shaklda tayyorlanmoqda. AK  bibliograflari tomonidan juda katta retrospektiv bibliografik qo‘llanmalar nashr etilgan va bular hozirgi kunga qadar O’zbekiston ilm-fani rivojida, bibliografiyashunoslik fanining rivojlanishida bibliografik axborot mahsuloti sifatida alohida o‘ringa ega. Ulardan “O’zbekistonning hayvonot olami”, “O’zbekistonning o‘simliklar va hayvonot dunyosi”,”O’rta Osiyo geologiyasi”, “O’zbekiston geografiyasi”, “O’zbekiston FA nashrlari”, “Kutubxonamiz nashrlari”, “O’zbek tilshunosligi”, “XX sr qissachiligi” kabilarni tilga olib o‘tish mumkin.

Asosiy kutubxona  1958 yildan yuridik maqomga ega bo‘ldi va mustaqil tashkilot sifatida ish yurita boshladi.

1962 yil O’zbekistonda birinchi bo‘lib Asosiy kutubxona bilan 4 ta yirik rivojlangan davlatlarning 4 ta tashkiloti- Chexoslovakiyaning FA kutubxonasi, Sechenov nomidagi Vengriya Davlat kutubxonasi, Bolgariya FAning markaziy kutubxonasi va Angliya markaziy milliy kutubxonasi o‘rtasida Xalqaro kutubxonalararo abonement ish boshladi.

1958-2000 yillarda Asosiy kutubxonaga sharqshunos olim, O’zbekistonda xizmat ko‘rsatgan madaniyat xodimi Umarov Nabi G’anievich  rahbarlik qiladi.

1

Rasmda: chapdan- Nabi G’anievich Umarov, A.Ageev.

Toshkent shahri kutubxonalarini xorijiy adabiyotlar bilan to‘ldirib borish bo‘yicha bosh kutubxona vazifasini bajarish huquqi  1963 yilda AKga yuklatildi va kutubxona ana shu adabiyotlarning yig‘ma katalogini yurita boshladi, Toshkent shahridagi kutubxonalar o‘rtasida chet el nashrlariga obunani muvofiqlashtiruvchi muassasaga aylantirildi.

1983 yil kutubxona olimlar shaharchasiga- Fanlar akademiyasining Asosiy kutubxonasi  uchun maxsus loyiha asosida qurilgan binoga ko‘chib o‘tdi va shu kunga qadar ushbu binoda faoliyat yuritmoqda.

2

Rasm. Binoning asosiy kirish eshigi, tashqi ko’rinishi

Binoning ochilishida o‘sha paytdagi hukumat rahbarlari ishtirok etdi va bu quyidagi suratda aks ettirilgan.

3

Rasm. Binoning ochilish marosimi

1991 yilga kelib chet el adabiyotlarini xarid qilish uchun ajratilayotgan limit to‘xtatilganligi sababli hamkor tashkilotlar bilan ekvivalent asosida adabiyot ayirboshlash ishlari boshlandi va u  bugungi kungacha davom etmoqda. Hozirgi kunda Asosiy kutubxona 43 ta rivojlangan davlatlarning 135 ta tashkilotlari bilan adabiyot ayirboshlash ishlarini olib bormoqda. Bular SNG va Boltiq bo‘yi davlatlari hamda uzoq chet el davlatlarining milliy kutubxonalari, FA kutubxonalari, milliy va davlat universiteti kutubxonalari, ilmiy-tekshirish institutlari va ilmiy markazlardir.

Ko‘p yillar davomida Asosiy kutubxonada 1,5 mingdan ortiq nodir adabiyotlar to‘plangan va saqlanib kelmoqda. Uning tarkibida XVII-XIX asrlarga oid ilmiy nashrlar, “Avesto” kitobining Kopengagen universiteti kutubxonasi tomonidan tayyorlangan faksimele nashri ( 10 jildda), Turkistonlik olimlarning o‘lkamizga oid ilmiy kollektsiyalari mavjud.

AK respublikada 600 ming nusxadagi chet el ilmiy nashrlariga ega bo‘lgan yagona kutubxona hisoblanadi.

XX asrning so‘nggi yillariga kelib, mamlakatimiz kutubxonalari faoliyatiga kompyuterlar kirib keldi. Ular yordamida kutubxonachilik ish jarayonlarini avtomatlashtirish bilan kutubxonachilar mehnatini yengillashtirish, ularning ish samarasini va sifatini oshirish masalalari kun tartibiga chiqdi. Shu munosabat bilan 1994 yildan boshlab AK respublikada birinchilardan bo‘lib, Rossiyaning IRBIS dasturi asosida elektron katalog yaratishga kirishdi.  Hozirgi kunga kelib, bibliografik yozuvlar soni 300 mingdan oshdi va biz bu bilan Alisher Navoiy nomidagi O’zbekiston Milliy kutubxonasida yaratilayotgan yig‘ma elektron katalog ishida faol ishtirok etamiz. Endilikda retrofondimizning ham elektron katalogini yaratish ishini boshlaganmiz.

4Rasm. O’zbekiston olimlarining biobibliografiyalari bevosita ularning ishtirokida tayyorlanadi.

Asosiy kutubxona ISIS-NIT ( ISIS-NIT va IRBIS tizimlarini ishlab chiquvchi va foydalanuvchi Xalqaro Assotsiatsiya), MAAN ( Fanlar akademiyalari Xalqaro Assotsiatsiyasi), Hamdo‘stlik va Boltiq bo‘yi akademiya kutubxonalari direktorlari Kengashlarining a’zosi, 1980 yildan YuNYeSKOning O’zbekistonda chop etilayotgan tabiiy va gumanitar fanlar bo‘yicha nashrlarining depozitariyasi sifatida dunyo axborot va kutubxona ko‘rsatkichlariga kiritilgan.

1998 yilda kutubxonachilik ish jarayonlari shu dastur asosida avtomatlashtirishga o‘tkazila boshlandi, kitobxonlar uchun Internet tarmog‘ida ishlash imkoniyati yaratildi  hamda elektron pochta aloqasi ishga tushdi.

2001 yili   FAAK Markaziy Osiyo mamlakatlari orasida birinchi bo‘lib, respublikaning kutubxona xodimlarini axborot texnologiyalari savodxonligiga o‘qitishga mo‘ljallangan o‘quv markaziga ega bo‘lgan “Avtomatlashtirilgan kutubxona modeli” loyihasi doirasida ish boshladi va 150 dan ortiq kutubxona xodimini o‘qitdi.

2008 yilda ishlab chiqilgan va Internet tarmog‘iga joylashtirilgan kutubxona sayti bugungi kunda   qayta shakllantirildi.

Kutubxonamizda 10 mingga yaqin dissertatsiya va64 mingga yaqin avtoreferatlar mavjud bo‘lib, ulardan ko‘plab yoshlarimiz ilmiy-tadqiqot ishlarini bajarish jarayonida foydalanadilar.  Bugungi kunda ulardan foydalanish samarasini oshirish maqsadida to‘la matnli ma’lumotlar bazasini yaratmoqdamiz.

Hozirgi kunda O’zbekiston Prezidentining  2011 yil 23 fevraldagi “ 2011-2015 yillarda axborot-kommunikatsiya texnologiyalari negizida axborot-kutubxona va axborot-resurs xizmatini yanada sifatli takomillashtirishining chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi, 2012 yil 20 martdagi “ Alisher Navoiy nomidagi O’zbekiston Milliy kutubxonasi-axborot-resurs markazi faoliyatini tashkil etishning chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi  Qarori hamda O’zbekiston Respublikasining “Axborot-kutubxona faoliyati to‘g‘risida”gi Qonunida belgilab berilgan vazifalarni amalga oshirish, elektron resurslar yaratish, mamlakatimizning yig‘ma elektron katalogini tashkil etish borasida bir qator ishlarni amalga oshirmoqda.

Ana shu qarorlar asosida biz   birinchi galda kitobxonlarimiz uchun muhim bo‘lgan kam nusxadagi, noyob adabiyotlarning elektron variantlarini yaratishga kirishdik. Buning uchun bizda 70 dan ortiq kompyuter, bir qancha skaner va boshqa texnik jihozlar mavjud.   Buning uchun O’zbekiston FA tomonidan yana zamonaviy kompyuter texnologiyalari uchun 70 mln so‘m miqdorida mablag‘ ajratilib, 30 ta kompyuter, skanerlar, printerlar, proektor, zimo-leto kondintsioneri va boshqa texnik vositalar olindi hamda AK tarkibida elektron o‘quv zaliga ega elektron kutubxona  tashkil etildi.

Biz kutubxonamizda O’zbekistonlik olimlarimizning shaxsiy kutubxonalarini jalb qilish yo‘li bilan “Akademiklar fondi”ni tashkil eta boshladik  va hozirgi kunda kitoblar soni 1000 dan oshdi. Maqsadimiz: O’zbekiston ilm-fanining rivojida ulkan hissa qo‘shgan olimlarimizning bir umr yiqqan kitoblarini ko‘z qorachig‘iday asrash, saqlab qolish, ilm yo‘liga kirgan yoshlarimizga bilim olishlarida foydalanish uchun kengroq imkon yaratib berish.

Mustaqillik yillarida Asosiy kutubxona o‘z faoliyatini rivojlantirish yo‘lida maqsadli  grantlar bilan ishlay oldi. Bular  Ayreksning PR dasturi bo‘yicha “Amerika kutubxonalari bilan tanishuv” ( 2005 yil iyun oyi, Boston), 2003-2004 yillarda “ Virtual kutubxona. O’zbekiston kutubxonalarini yig‘ma elektron katalogini tuzish bo‘yicha kutubxonalar Konsortsiumi” loyihasi, 2002 yilda “Fanlar akademiyasi tizimi kutubxonalarining konsortsiumi”  loyihasi, 2001 yilda “Modelnaya avtomatizirovannaya biblioteka s uchebnыm tsentrom” loyihalari bo‘yicha ish olib borilgan. AK xodimlari  2000 yildan buyon o‘tkazilib kelinayotgan “Fan, ta’lim, madaniyat va biznesda axborot resurslari. Markaziy Osiyo, 2000-Samarqand; 2002-Buxoro; 2004-Toshkent-Samarqand, 2006-Farg‘ona, 2008-Urganch; 2010-2015 yillar-Toshkent,Qarshi), “O’zgarib borayotgan dunyoda kutubxonalar va assotsiatsiyalar” ( Rossiya-Ukraina, Sudak, 1996,1998-2002, 2004, ), “Yangi texnologiyalar yordamida kutubxonalar fondini saqlash” (Moskva, 2001 noyabr)mavzusidagi Xalqaro ilmiy anjumanlarda, Kievda 1994 yil o‘tkazilgan MAAN qoshidagi Hamdo‘stlik mamlakatlari va Boltiq bo‘yi akademiyalari kutubxonalarining kengashida ma’ruzalar bilan ishtirok etdilar.Birmuncha vaqtdagi tanaffusdan so‘ng 2014 yildan boshlab MAAN tarkibidagi FAlarining kutubxonalari bilan aloqa tiklandi. Moskva, Tomsk, Minsk shaharlarida bo‘lib o‘tgan FAlari tarkibidagi Asosiy kutubxonalar yoki Markaziy kutubxonalarning Xalqaro anjumanlarida ( Rossiya FA kutubxonasining 300 yilligi,FA Markaziy kutubxonasining 90 yilligi munosabati bilan) ma’ruzalar bilan ishtrok etdik.  2015 yil may oyida Belorusiya FA Markaziy kutubxonasida bo‘lib o‘tgan Xalqaro anjuman doirasida har ikkala kutubxona o‘rtasida o‘zaro tajriba almashish, kutubxona xodimlarining malakasini oshirish, birgalikda loyihalarni amalga oshirish borasida shartnoma tuzib olindi.

2013 yildan boshlab O’zbekiston Respublikasi FA kutubxonalarining virtual korporativ tizimini yaratish orqali ilmiy tadqiqotchilar, professor o‘qituvchilar va talabalarni ilmiy-ta’limiy axborotlar bilan to‘la va tezkor ravishda ta’minlash maqsadida “ O’zbekiston Fanlar akademiyasiga qarashli Asosiy kutubxona va ilmiy-tekshirish institutlari kutubxonalarining virtual korporativ tizimi”  mavzusida loyiha bo‘yicha ish boshlandi.   Maqsadga erishish yo‘lida quyidagi vazifalarni amalga oshirish belgilab olindi: ilmiy axborotlarning tizimi va turlarini, ilmiy tadqiqot institutlarida ilmiy ishlar uchun zarur jarayonlar va vositalarning tahlili va  tasnifi. Bibliografik axborotlar, to‘liq matnli axborotlar uchun halqaro standartlar talabi asosida ma’lumotlar bazasi (matnli, video, audio) strukturasini ishlab chiqish;

O’zbekiston Respublikasi FA kutubxonalarini kerakli texnik va dasturiy ta’minot bilan ta’minlash.

Kutubxonachilarga elektron katalog yaratish, elektron kutubxona, kitobxonlarga zamonaviy axborot xizmati, virtual korporativ tarmoqda ishlash bo‘yicha  maxsus trening kurslarini o‘tkazish;

Elektron katalog va to‘liq matnli ilmiy-ta’limiy ma’lumotlar bazasini (dissertatsiyalar, avtoreferatlar, monografiyalar, ilmiy maqolalarni  o‘z ichiga oladi) shakllantirish va ularni yig‘ma elektron katalogga ulab qo‘yish;

Yig‘ma elektron katalogga  va ilmiy ta’limiy axborot ma’lumotlar bazasiga onlayn murojaatlarni taqdim qilish, virtual korporativ tizimi orqali  kutubxonalarning tezkor ma’lumotlarini olishni ta’minlash;

FA tizimidagi kutubxonalar xodimlariga elektron ma’lumotlar bazasini yaratish, foydalanish, elektron katalog yaratish bo‘yicha uslubiy qo‘llanmalar ishlab chiqish;

Samarali axborot almashish uchun va kitobxonlarga yuqori darajada xizmat ko‘rsatish uchun O’zbekiston respublikasi FA kutubxonalarining rivojlangan  virtual korporativ tizimini   O’zbekiston Milliy kutubxonasining  elektron kutubxonasiga ulash;  

Oldimizda turgan dolzarb ahamiyatga ega bo‘lgan ishlarimiz hali juda ko‘p.

2015 yilga qadar belgilab olgan adabiyotlar fondini raqamlashtirish, dissertatsiyalar va avtoreferatlarning ma’lumotlar bazasini yaratish, yaratilayotgan Zahiriddin Muhammad Bobur, Alisher Navoiy, I.A.Karimov, E.Vohidov, O’.Hoshimov,   O’rta Osiyo  va O’zbekiston tarixi kabi mavzulardagi ma’lumotlar bazamizni  muntazam to‘ldirib borish. Nashrga tayyorlanayotgan I.A.Karimov, Alisher Navoiy, Abdulla Qodiriy, Temur va temuriylar bibliografiyasi kabi bir qator biobibliografiyalarni nashrdan chiqarish, elektron biobibliografiyalarni internet tarmog‘iga ulash, “Fan” nashriyoti nashrlarining ma’lumotlar bazasini yaratish, Oliy attestatsiya komissiyasi tomonidan tasdiqlangan ilmiy jurnallarning ham elektron katalogini, ham to‘la matnli ma’lumotlar bazasini yaratish hamda shular asosida O’zbekiston ilm-fani rivojining kelgusi taraqqiyoti uchun xizmat qiladigan, hissa qo‘shadigan yosh avlodning, ilmiy xodimlarning talab va qiziqishlarini to‘la, sifatli va samarali qondirishdan iborat. 2015 yili Bobur Xalqaro fondi bilan hamkorlikda 28,12 bosma taboqda “Bobur va boburiylar” bibliografiyasi Berdieva Z.Sh., Rustamxo‘jaev Sh., Abdubaitova H. tuzuvchiligida nashrdan chiqdi va Bobur Xalqaro fondiningrag‘batlantiruvchi mukofoti bilan taqdirlandi. Bu esa mamalakatimiz bibliografiyasi tarixida ikkinchi bor mukofotga loyiq ko‘rilgan bibliogarfik ko‘rsatkichdir. Birinchisi Madaniyat institutining bitiruvchisi Z.Berdievaning diplom ishi sifatida tayyorlangan va 1989 yili nashrdan chiqqan “Abdulla Qahhor” biobibliografiyasi edi.

AK xodimlarining madaniy, ma’rifiy dam olishlarini, siyosiy bilimini oshirish borasida ko‘plab madaniy-ma’rifiy tadbirlar o‘tkaziladi. Bu tadbirlar barkamol  avlod tarbiyasida, kitobxonlarimizning ilmiy, siyosiy bilim saviyasini oshirishda, umuminsoniy qadriyatlarni, milliy merosimizni, milliy urf-odatlarimizni qadrlashda muhim ahamiyatga ega. Ana shunday tadbirlar O’zbekiston ilmining, fanining, madaniyatining rivojida o‘z o‘rniga ega bo‘lgan mashhur kishilar hayoti va ijodiga, turli siyosiy, iqtisodiy, ma’naviy dolzarb mavzularga bag‘ishlab o‘tkazildi. O’zbekiston Xalq shoiri Erkin Vohidovning 75 yillik yubileyi, G’aybulloh as-Salomning 80 yilligiga xotira kechasi,  marhum kutubxonashunos-bibliograflarga bag‘ishlangan xotira  kechasi, “Ayol yaratgan dunyo” ( kitob taqdimoti), “Navro‘z bayrami”, “Mustaqillik bayramlari, Konstitutsiya kuniga bag‘ishlangan turli xil siyosiy kechalar, talabalar bilan o‘tkazilgan tadbirlar shular jumlasidandir.

Hozirgi kunda binoda kapital ta’mirlash ishlari olib borilmoqda.